NJË TRAGJEDI DASHURIE NË HOLTË: VAJTIMI QË NUK U SHUA KURR
Nga Ethem Ruka
Atje lart, në Kanionin e Holtës së Gramshit, u luajt një tragjedi dashurie që historia nuk arriti ta shkruante, por që gojëdhëna e popullit e ruajti të freskët në kujtesë. Askush nuk mund të thotë se kur ndodhi dhe askush nuk di të përmendë emrat e dy zemrave të dashuruara që u përplasën me fatin e tyre tragjik. Sepse legjendat nuk lindin për të treguar emra, por për të ruajtur të vërteta.
Ndoshta shekujt i zbusin pak nga pak thepat e dhimbjes, por kurrë nuk arrijnë t’i fshijnë mesazhet e legjendave që përcillen brez ps brezi. Librat ruhen në bibliotekat e heshtura, ndërsa legjendat jetojnë në shpirtin e njerëzve që kanë ditur t’i mbajnë mend dhe t’i tregojnë.
Mitet dhe legjendat vijnë nga kohëra të largëta, shumë të ndryshme nga ato që jetojmë sot. Të rijetosh emocionin e tyre, të mbrujtur me dhimbje dhe frikë, të përjetosh ëndrra të vrara nga forca e zakonit, nuk është aspak e lehtë. Duhet të kthehesh qindra vite pas dhe të hysh në një botë tjetër.
Një legjendë kërkon një natë dimri. Kërkon zërin e ngadalshëm të gjyshit që ulet pranë oxhakut dhe u rrëfen nipave histori të vjetra, ndërsa jashtë era të fishkëlleje mbi rrasat e çatisë. Kërkon dritën e gjuhëve të zjarrit që dridhen mbi muret e shtëpisë dhe hijen e së shkuarës që lëviz mes flakëve. Duhet të jesh ulur mbi një shilte të vjetër dhe të ndjesh peshën e kohës mbi shpatulla.
Vetëm atëherë legjenda zgjohet. Vetëm atëherë Kanioni i Holtës nuk është më thjesht një vend, por një zë. Një zë që flet për dashuri të ndaluara, për fate të vendosura nga të tjerët, për zemra që nuk u pyetën kurrë. Dhe atëherë kupton se kjo histori nuk është vetëm e shkuar, por një rrëfenjë e gjallë që na kujton se dhimbja nuk shuhet kurrë, vetëm ndërron formë. Sepse ka tragjedi që nuk u përkasin vetëm atyre që i jetuan, por edhe atyre që vijnë pas dhe janë gati të dëgjojnë.
Kanioni i Holtës është ende aty, ashtu siç ishte qindra vjet më parë. Muret e tij shkëmbore ngrihen përpjetë me një madhështi të frikshme, deri në njëqind e pesëdhjetë metra lartësi. Gurë që marrin forma skulpturash të çuditshme, sikur dora e një artisti të panjohur t’i ketë gdhendur në dhimbje. Kjo çarje e thellë e natyrës, e prerë si me thikë, shtrihet për afro tre kilometra.
Poshtë, në shtratin e errët, rrjedhin ujëra të kaltër që zbresin nga Mali i Poroçanit, ndërsa nga rrëzat e shkëmbinjve burojnë ujëra të ngrohta termale, si frymë e fshehtë e nëntokës.
Në këtë natyrë të egër e madhështore, dikur u shënua fundi i dy zemrave të reja: i një vashe nga një familje e pasur dhe i një djaloshi të varfër.
Vasha ishte e brishtë në trup, por e thellë në shpirt. E gjatë dhe e hijshme si një lastar pranvere, ajo mbante mbi vete një bukuri të heshtur, si një gonxhe që sapo nis të çlirohet nga sythi i saj i përgjumur. Flokët, të gjatë e me dredha të buta, i binin mbi supe dhe i jepnin fytyrës një hijeshi të rrallë. Ajo u dashurua marrëzisht me bariun, pasuria e të cilit ishte vetëm një tufë e vogël delesh dhe shtëpia e thjeshtë në anën tjetër të kanionit.
I tillë ishte bariu: i varfër në pasuri, por i pasur në ndjenjë; i heshtur në fjalë, por i zëshëm në shpirt. Një djalë që e kishte mësuar jetën nga mali dhe dashurinë nga dhimbja.
Mbrëmjeve, kur dielli zbriste pas kreshtave dhe hija e kanionit zgjatej si një plagë e errët mbi ujë, ajri mbushej me aromën e barit të njomë dhe të gurit të ftohtë. Atëherë bariu zbriste pranë shtratit të ngushtë të lumit dhe, i ulur mbi një shkëmb të lëmuar nga koha, nxirrte fyellin. Tingulli i tij ngrihej ngadalë, përhapej mes mureve të larta shkëmbore dhe kthehej jehonë, sikur vetë mali ta përsëriste me mall.
Vasha e dëgjonte nga larg. Në atë çast gjithçka tjetër humbiste kuptim: zhurma e shtëpisë së madhe, fjalët e njerëzve, rregullat e heshtura që e mbanin të lidhur. Ajo afrohej te dritarja, vendoste dorën mbi gjoks dhe mbyllte sytë, sikur fyelli të mos ishte më tingull, por prekje. Ishte gjuha e tyre e fshehtë, një fjalë dashurie që nuk guxonte të shqiptohej ndryshe.
Kur ndonjëherë zbriste në lumë për të marrë ujë, drita e pasdites i luante mbi flokë dhe rrjedha pasqyronte hijen e saj të brishtë. Takimet ishin të shkurtra, pothuajse pa fjalë. Mjaftonte një shikim, një buzëqeshje e përmbajtur, një heshtje e mbushur me ndjenjë. Dashuria e tyre nuk kishte nevojë për betime, sepse ishte e gdhendur në çdo hap dhe në çdo frymëmarrje.
Por kjo qetësi ishte e brishtë si xhami. Gojët nuk mbyllen lehtë dhe fjalët përhapen me shpejtësinë e erës. Vendimi erdhi i prerë: vasha do të fejohej me një burrë të moshuar, por të pasur, nga Elbasani. Familjarët e panë këtë si shpëtim dhe nder. Vendimi u mor pa e pyetur vashën.
Kur vasha e mori vesh, u zverdh. Fryma iu pre dhe zemra i rrihte si e zënë në kurth. Nuk kishte kurajë, as mundësi për të kundërshtuar. Për ta shkëputur përfundimisht nga dashuria e saj, familjarët e mbyllën brenda deri në ditën e dasmës.
Djaloshi e ndiente se diçka e rëndë kishte ndodhur. I binte fyellit natë pas nate, por më kot. Heshtja e saj ishte më e dhimbshme se çdo fjalë. Ai e kuptoi se kjo dashuri ishte vrarë dhe se nuk mund të ndryshonte asgjë. Nuk tha asnjë fjalë. Një natë u largua drejt maleve. Askush nuk e mori vesh fatin e tij. Disa thonë se u bë endacak, të tjerë se u mbyt në ujërat e Holtës. Çfarëdo që të ketë ndodhur, fati i tij përfundoi tragjikisht.
Vasha dilte te dritarja, ndalte frymën dhe priste tingullin e fyellit që nuk dëgjohej më. Gjithçka kishte mbetur e shurdhër. Fryma i merrej, gjoksi i rëndohej dhe sytë i mbusheshin me zbrazëti, sepse nuk po humbiste vetëm dashurinë, por vetë kuptimin e jetës. Në atë çast e kuptoi se kishte mbetur vetëm.
E përballur me fatin e saj të hidhur, ajo kërkoi leje të shkonte për herë të fundit në kanion, për t’i larë sytë me ujin e kulluar të lumit. Kur iu dha leja, veshi rrobat më të mira, sikur po përgatitej për një udhë të shenjtë, dhe mori rrugën drejt Holtës me hapa të qetë e të vendosur. Shkoi drejt e te shkëmbi më i lartë, aty ku toka mbaron dhe thellësia hapet si një gojë e errët. Hodhi sytë nga qielli për herë të fundit, psherëtiu thellë dhe u hodh në greminë.
E kërkuan kudo përgjatë shtratit të lumit, por trupi i saj nuk u gjet kurrë. Ishte shkrirë e bërë njësh me ujin dhe erën, sikur natyra ta kishte marrë në gjirin e vet. E vetmja shenjë që mbeti ishte shalli i bardhë, i varur në degët e një peme buzë lumit, që lëkundej lehtë nga era, si një lamtumirë pa fjalë.
Që nga ajo ditë, në ngushticat e kanionit, mes labirinteve të shkëmbinjve, shfaqet një zë i veçantë. Është zëri i dhimbjes së një vajze që nuk pranoi t’i nënshtrohej fatit të vendosur nga të tjerët. Koha nuk e zbehu këtë vajtim; përkundrazi, e ruajti për t’u treguar brezave se dashuria është e shenjtë dhe askush nuk ka të drejtë ta vrasë.
PS: Ashtu si rastësisht, që kur shkrova për Malin e Vashës në Elbasan, më kanë tërhequr këto legjenda të dhimbshme që i gjen kudo në gjithë Shqipërinë. Të gjitha toponimet që mbajnë emrin vashë kanë pothuajse gjithmonë një histori të hidhur dashurie. Ju lutem, kush di gojëdhëna të tilla në vendlindjen e vet, është i lutur t’i shkruajë. Të tilla kam zbuluar në Mat, Bulqizë, Tropojë, Sarandë, Gjirokastër, Krujë, Vlorë Peshkopi etj. Harxhoni vetëm 30 sekonda për të shkruar një koment. Flm.
